เอกสารราชกิจจานุเบกษา
หลักเกณฑ์การรับรองมาตรฐานการการปลูกและการเก็บเกี่ยวที่ดี ของพืชกัญชาทางการแพทย์ในประเทศไทย
(Thailand guidelines on Good agricultural and collection practices (GACP) For medical plants)
หลักเกณฑ์การรับรองมาตรฐานการปลูกและการเก็บเกี่ยวที่ดีของพืชกัญชาทางการแพทย์ในประเทศไทย 1. ขอบข่าย
หลักเกณฑ์และข้อกำหนดสำหรับการตรวจประเมินและให้การรับรองตามมาตรฐานการปลูกและการ เก็บเกี่ยวที่ดีของพืชกัญชาทางการแพทย์ในประเทศไทย 2. ข้อกำหนด
ข้อกำหนดที่ระบุในมาตรฐานการปลูกและการเก็บเกี่ยวที่ดีของพืชกัญชาทางการแพทย์ในประเทศไทย จัดเป็น “ข้อกำหนดหลัก (major requirement)” ที่ต้องปฏิบัติ หากบกพร่องจะส่งผลกระทบทางตรงหรือ รุนแรงต่อคุณภาพ ความปลอดภัยของวัตถุดิบกัญชาเพื่อใช้ประโยชน์ทางการแพทย์ 3. เกณฑ์การตัดสิน
การปฏิบัติของผู้การรับรองต้องสอดคล้องกับข้อกำหนดตามมาตรฐานการปลูกและการเก็บเกี่ยวที่ดี ของพืชกัญชาทางการแพทย์ในประเทศไทย
๑
ตารางที่ 1 ระดับข้อกำหนด
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
1. การประกันคุณภาพ (Quality assurance)
1.1 มีมาตรการการควบคุมการผลิตทุกขั้นตอน เพื่อให้ได้ผลผลิตมีคุณภาพและปลอดภัย เป็นไปตามข้อกำหนดของคู่ค้า
2. สุขลักษณะส่วนบุคคล (Personal Hygiene) 2.1 ผู้ปฏิบัติงานต้องมีความรู้เกี่ยวกับลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของพืชกัญชา ปัจจัยการ ผลิต การปลูก การเก็บเกี่ยว การแปรรูป และ การเก็บรักษาวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา 2.2 ผู้ปฏิบัติงานหลังการเก็บเกี่ยวและแปรรูปควรมีความรู้เพียงพอในการปฏิบัติงานเพื่อ หลีกเลี่ยงวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาเสื่อมคุณภาพ 2.3 ผู้ปฏิบัติงานต้องแต่งกายให้เหมาะสมกับสถานที่ปฏิบัติงาน ไม่สวมเครื่องประดับ นาฬิกา หรืออื่นๆ ในขณะปฏิบัติงาน และรักษาสุขลักษณะส่วนบุคคล 2.4 ผู้ปฏิบัติงานต้องล้างมือทุกครั้ง เมื่อเริ่มปฏิบัติงาน ภายหลังเข้าห้องน้ำ หรือ สัมผัสสิ่ง ที่เป็นอันตรายต่างๆ
2.5 ไม่อนุญาตให้ผู้ปฏิบัติงานสูบบุหรี่ รับประทานอาหาร ในพื้นที่ปฏิบัติงาน และไม่ กระทำการใด ๆ ที่ส่งผลต่อการปนเปื้อนและสูญเสียคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา 2.6 ผู้ปฏิบัติงานควรได้รับการดูแลด้านสวัสดิภาพและจัดให้มีสิ่งอำนวยความสะดวกที่ จำเป็นต่อการปฏิบัติงาน และได้รับการตรวจสุขภาพประจำปี 2.7 ผู้ปฏิบัติงานให้เป็นไปตามกฎหมายแรงงาน 2.8 ผู้ปฏิบัติงานต้องมีเครื่องป้องกันอย่างเพียงพอ เพื่อป้องกันอันตรายที่อาจเกิดจากการ สัมผัสสิ่งที่ก่อให้เกิดการระคายเคือง หรืออาการแพ้ในกระบวนการผลิตวัตถุดิบสมุนไพร กัญชา
2.9 ผู้ปฏิบัติงานเกี่ยวกับการใช้สารอินทรีย์ สารชีวภัณฑ์ ปุ๋ย ต้องได้รับการฝึกอบรม และมี การสวมใส่ชุดป้องกันอย่างเหมาะสม
2.10 ไม่อนุญาตให้ผู้ปฏิบัติงานที่ป่วย และสงสัยว่ามีอาการเจ็บป่วยปฏิบัติงาน 2.11 ผู้ปฏิบัติงานที่มีแผล รอยโรคผิวหนังทุกชนิดควรให้พักงาน หรือ สวมใส่เครื่อง ป้องกันให้มิดชิดเพื่อป้องกันการปนเปื้อนในผลผลิตหรือวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา 2.12 บุคคลภายนอกที่เข้าในพื้นที่ผลิตพืชกัญชาต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์และกฎระเบียบ ด้านสุขอนามัยของผู้ผลิต
3. บันทึกเอกสาร (Document)
3.1 มีคู่มือการปฏิบัติงาน (Standard operating procedure: SOP) ทุกขั้นตอนที่ เกี่ยวข้องกับการผลิต การเก็บเกี่ยว และแปรรูปเบื้องต้นเพื่อรักษาคุณภาพของวัตถุดิบ สมุนไพรกัญชา
3.2 มีการบันทึกประวัติการใช้ที่ดินย้อนหลัง การแพร่ระบาดของศัตรูพืช อย่างน้อย 2 ปี
๒
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
3.3 มีการบันทึกกิจกรรมทุกขั้นตอนการผลิต โดยระบุ กิจกรรมที่ดำเนินการ วันที่ และชื่อ ผู้ปฏิบัติงาน ทุกครั้ง ตามคู่มือการปฏิบัติงาน 3.4 มีการบันทึกรายการปัจจัยการผลิต แหล่งที่มา และรายละเอียดเฉพาะของปัจจัย การผลิต
3.5 ต้องมีการบันทึกสภาพแวดล้อมที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพ และความปลอดภัยของ วัตถุดิบสมุนไพรกัญชา
3.6 มีการบันทึกข้อมูลการใช้สารอินทรีย์ สารชีวภัณฑ์ ในแปลงปลูกทุกครั้งที่ใช้โดยระบุ ชนิด วัตถุประสงค์การใช้ วันที่ใช้ อัตราและวิธีการใช้ และชื่อผู้ปฏิบัติงาน 3.7 วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่อยู่ระหว่างการเก็บรักษา ขนย้าย และบรรจุเพื่อจำหน่ายให้ ระบุรุ่นของผลผลิต และติดรหัส หรือเครื่องหมายแสดงแหล่งผลิต และวันที่เก็บเกี่ยว เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับไปยังแหล่งที่มาได้ 3.8 จัดเก็บเอกสารที่จัดทำขึ้นระหว่างผู้ผลิต ผู้แปรรูป ผู้รบั ซื้อ และผู้จำหน่ายทุกฉบับ 3.9 เก็บบันทึกผลการตรวจประเมินทั้งภายในและภายนอก รวมถึงข้อร้องเรียนจากคู่ค้า ทุกฉบับ
3.10 ทบทวนการปฏิบัติงาน บันทึกข้อมูล และข้อร้องเรียนอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง เพื่อให้ มั่นใจในกระบวนการผลิตและปรับปรุงขั้นตอนการปฏิบัติงานให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ รวมถึงเก็บบันทึกข้อมูลการทบทวนและแก้ไขไว้เป็นหลักฐาน 3.11 เก็บบันทึกข้อมูล ข้อร้องเรียนและที่แก้ไขไว้เป็นหลักฐานอย่างน้อย 2 ปี 4. อุปกรณ์ (Equipment)
4.1 อุ ป กรณ์ ภาชนะบรรจุ และวั ส ดุ ท ี ่ ส ั ม ผั ส กั บ พื ช กั ญ ชาโดยตรง ต้ อ งสะอาดและ ไม่ก่อให้เกิดการปนเปื้อน
4.2 เครื่องมือและอุปกรณ์ทุกชนิดที่ใช้ในกระบวนการผลิตวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาต้องมี ความต้านทานต่อการกัดกร่อน ทำความสะอาดได้ง่าย และไม่ทำจากวัสดุที่ก่อให้เกิดความ เป็นพิษ ที่ทำให้กลิ่น รส และคุณสมบัติสำคัญอื่น ๆ ของวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาเปลี่ยนไป 4.3 เครื่องมือและอุปกรณ์ทุกชนิดควรได้รับการออกแบบและสร้างเพื่อป้องกันอันตรายต่อ ผู้ปฏิบัติงาน สามารถป้องกันการปนเปื้อนสู่พืชกัญชา ง่ายต่อการทำความสะอาด และ การตรวจสอบ
4.4 ตรวจสอบเครื่องมือและอุปกรณ์การเกษตรที่ต้องอาศัยความเที่ยงตรงในการ ปฏิบัติงานหากพบว่ามีความคลาดเคลื่อน ต้องปรับปรุงซ่อมแซมหรือเปลี่ยนใหม่ให้มี ประสิทธิภาพตามมาตรฐานเมื่อนำมาใช้งาน อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง 4.5 ภาชนะบรรจุของเสียต้องมีการป้องกันการรั่วซึม สามารถทำความสะอาดได้ง่าย และ ปิดฝาได้สนิท
4.6 ถังขยะที่ใช้กำจัดของเสียต้องมีป้ายกำกับบ่งชี้ และไม่นำมาใช้ในกระบวนการผลิต โดยมีการกำจัดของเสียทุกวัน
๓
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
5. พื้นที่ปลูก (Site)
5.1 พื้นที่ปลูกและวัสดุปลูกพืชกัญชา ต้องไม่มีการปนเปื้อนโลหะหนัก สารเคมีตกค้าง จุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรค สิ่งปลอมปนอื่น ๆ ที่มีผลต่อความปลอดภัยของวัตถุดิบสมุนไพร กัญชา
5.2 เก็บตัวอย่างดินและวัสดุปลูกพืชกัญชา เพื่อวิเคราะห์สารพิษตกค้าง โลหะหนัก ก่อนปลูกพืชอย่างน้อย 1 ครั้ง
6. น้ำ
6.1 เก็บตัวอย่างน้ำก่อนปลูกพืชกัญชา เพื่อวิเคราะห์สารพิษตกค้าง โลหะหนัก ก่อนปลูก อย่างน้อย 1 ครั้ง
6.2 มีวิธีการให้น้ำที่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม และความต้องการของพืชกัญชา 6.3 ไม่อนุญาตให้ใช้น้ำเสียที่ผ่านการบำบัดมาใช้ในกระบวนการผลิตพืชกัญชา 7. ปุ๋ย (Fertilizer)
7.1 ใช้ปุ๋ยที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องตามกฎหมาย 7.2 การใช้ปุ๋ยให้เหมาะสมตามความต้องการของพืชกัญชา และไม่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อ สิ่งแวดล้อม
7.3 มีการจัดการที่ดีในการใช้ปุ๋ย เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดการปนเปื้อนทั้งในด้านจุลินทรีย์ที่ไม่ ก่อให้เกิดโรค เคมี และกายภาพสู่ผลิตผลในระดับที่จะทำให้ไม่ปลอดภัยต่อการบริโภคและ คุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา
7.4 ไม่ใช้สิ่งขับถ่ายของคนมาเป็นปุ๋ย
7.5 หากเกษตรกรผลิตปุ๋ยอินทรีย์ใช้เองในฟาร์ม ปุ๋ยอินทรีย์ต้องผ่านกระบวนการหมักหรือ ย่อยสลายโดยสมบูรณ์ และบันทึกแหล่งที่มาของวัตถุดิบ วิธีการผลิต 7.6 พื้นที่เก็บรักษา ผสม และขนย้ายปุ๋ย หรือพื้นที่สำหรับหมักปุ๋ยอินทรีย์แยกเป็นสัดส่วน และอยู่ในบริเวณที่ไม่ก่อให้เกิดการปนเปื้อนสู่พื้นที่ปลูกพืชกัญชาและแหล่งน้ำ 8. เมล็ดพันธุ์และส่วนขยายพันธุ์ (Seed and propagation material) 8.1 เมล็ดพันธุ์และส่วนขยายพันธุ์กัญชา มีคุณภาพ ปราศจากศัตรูพืช และตรงตามสาย พันธุ์ที่ระบุ
8.2 สามารถตรวจสอบแหล่งที่มาของเมล็ดพันธุ์และส่วนขยายพันธุ์กัญชาได้ 8.3 มีมาตรการควบคุมการปลอมปนของพืชกัญชาต่างชนิดและต่างสายพันธุ์ใน กระบวนการผลิต
9. การเพาะปลูก (Cultivation)
9.1 มีมาตรการควบคุมการผลิตในแต่ละขั้นตอนที่ไม่ส่งผลกระทบต่อความปลอดภัยของ คุณภาพผลิตผล สิ่งแวดล้อม สุขภาพและความปลอดภัยของผู้ผลิต ผู้บริโภค และชุมชน 9.2 การผลิตพืชกัญชาใช้หลักเกษตรเชิงอนุรักษ์ โดยเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ต่อชุมชนและ สังคมในพื้นที่ใกล้เคียง
๔
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
9.3 ใช้ระบบการจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสาน (Integrate Pest Management ; IPM) ที่เหมาะสม และไม่ใช้สารเคมีในการป้องกันกำจัดศัตรูพืช 9.4 การใช้สารอินทรีย์หรือสารส่งเสริมการเจริญเติบโตของพืช ที่มีประโยชน์ ควรใช้ใน ระดับที่เหมาะสมและเกิดผลกระทบต่อพืชกัญชาน้อยที่สุด 9.5 อนุญาตให้ใช้เฉพาะ สารอินทรีย์หรือสารชีวภัณฑ์ในการป้องกันและกำจัดศัตรูพืช โดยให้เป็นไปตามกฎหมาย
9.6 ห้ามใช้หรือมีไว้ในครอบครองซึ่งวัตถุอันตรายทางการเกษตร ที่ห้ามผลิต นำเข้า ส่งออก หรือมีไว้ครอบครองตามพระราชบัญญัติวัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 และฉบับแก้ไข เพิ่มเติม ยกเว้นสารอินทรีย์หรือสารชีวภัณฑ์ 9.7 เลือกใช้เ ครื่ อ งพ่น สารเคมี และอุป กรณ์ รวมทั้งวิธ ี ก ารพ่น สารเคมี ที ่ ถู ก ต้ อ งโดย ตรวจสอบเครื่องพ่นสารเคมีให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ 9.8 ทำความสะอาดเครื่องพ่นสารเคมีและอุปกรณ์ภายหลังการใช้ทุกครั้ง และกำจัดน้ำล้าง ด้วยวิธีที่ไม่ทำให้เกิดการปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อม 9.9 การจัดเก็บสารอินทรีย์หรือสารชีวภัณฑ์ ชนิดต่างๆ เป็นสัดส่วนในสถานที่เก็บเฉพาะ เพื่อป้องกันการปนเปื้อนของสารแต่ละชนิด และสามารถควบคุมการหยิบใช้ได้ ไม่ทำให้เกิด การปนเปื้อนสู่ผลิตผล และไม่เกิดอันตรายต่อบุคคล 10. การเก็บเกี่ยว (Harvesting)
10.1 ส่วนต่างๆของพืชกัญชาควรมีระยะเก็บเกี่ยวที่เหมาะสม เพื่อให้วัตถุดิบสมุนไพร กัญชามีคุณภาพดีที่สุด
10.2 การเก็บเกี่ยวต้องเก็บเกี่ยวในช่วงที่มีสภาพอากาศที่เหมาะสม หลีกเลี่ยงการเก็บช่วง ที่มีน้ำค้าง ฝนตก หรือ ความชื้นสูง
10.3 ส่วนของวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่ไม่มีคุณภาพ ให้ทำการตรวจสอบและกำจัดทิ้งทั้ง ระหว่างการเก็บเกี่ยว หลังเก็บเกี่ยว เพื่อป้องกันการเกิดเชื้อราและสูญเสียคุณภาพของ วัตถุดิบกัญชา
10.4 ในขั้นตอนการเก็บเกี่ยวต้องไม่มีการปลอมปนจากสิ่งเจือปน วัชพืช และพืชที่เป็นพิษ มากับวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา
10.5 มีการป้องกันการปนเปื้อนจากวัตถุหรือสิ่งที่เป็นอันตรายสู่ผลิตผลที่เก็บรวบรวมใน แปลง และไม่วางผลิตผลที่เก็บเกี่ยวแล้วสัมผัสกับพื้นดินโดยตรง 10.6 วัตถุดิบกัญชาไม่ซ้อนทับกัน และหลีกเลี่ยงการทำให้เกิดความความเสียหายของ วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาหลังการเก็บเกี่ยว
10.7 ต้องรักษาความสะอาดของอุปกรณ์ เครื่องมือ เพื่อลดความเสียหายและการปนเปื้อน และรักษาคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา
10.8 ในการเก็บ เกี ่ย วผู้ ป ฏิบ ั ติ งาน ต้องรักษาความสะอาดและมี ความพร้ อ มในการ ปฏิบัติงานเพื่อลดความเสียหายและการปนเปื้อนและรักษาคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพร กัญชา
๕
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
10.9 ภาชนะบรรจุวัตถุดิบกัญชาต้องสะอาด ปราศจากสิ่งเจือปนอื่น และเศษวัตถุดิบ สมุนไพรกัญชาจากการเก็บครั้งก่อน
10.10 ผลผลิตกัญชาที่เก็บเกี่ยวต้องมีมาตรการป้องกันการปนเปื้อนจากสัตว์และสัตว์ พาหะ
10.11 ขนส่งผลิตผลที่เก็บเกี่ยวแล้ว ด้วยความระมัดระวัง ไปยังจุดรวบรวมสินค้าทันที และในการขนย้ายมีมาตรการป้องกันไม่ให้วัตถุดิบสมุนไพรกัญชามีความชื้นเพิ่มขึ้นระหว่าง การขนย้าย
10.12 ในการขนย้ายมีมาตรการป้องกันไม่ให้วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาเกิดการปลอมปน เพิ่มขึ้นและปนเปื้อนจากโลหะหนัก สารเคมีตกค้าง จุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรค สิ่งปลอมปน อื่น ๆ ที่มีผลต่อความปลอดภัยของวัตถุดิบกัญชาระหว่างการขนย้าย 11. กระบวนการแปรรูปเบื้องต้น (Primary process) 11.1 วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาสดภายหลังการเก็บเกี่ยว เมื่อขนย้ายมาถึงสถานที่แปรรูปต้อง รีบย้ายภาชนะป้องกันแสงและความชื้นโดยจัดเก็บในสถานที่ที่เหมาะสม เพื่อไม่ให้วัตถุดิบ สมุนไพรกัญชาสดเสื่อมคุณภาพจากอุณหภูมิสูงและป้องกันการเกิดเชื้อจุลินทรีย์ 11.2 กรณีแปรรูปวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาสดเป็นกัญชาแห้ง ภายหลังการเก็บเกี่ยว เมื่อขน ย้ายมาถึงสถานที่แปรรูปควรรีบทำให้แห้ง ในสถานที่ที่เหมาะสม เพื่อไม่ให้วัตถุดิบกัญชา แห้งเสื่อมคุณภาพจากอุณหภูมิสูงและป้องกันการเกิดเชื้อจุลินทรีย์ 11.3 การเก็บรักษาวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่แปรรูปแล้ว ควรเก็บในสถานที่ที่มีการควบคุม อุณหภูมิ ความชื้น ที่เหมาะสมเพื่อลดความเสียหาย 11.4 มีมาตรการลดความชื้นวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา สามารถป้องกันการสูญเสียคุณภาพ และป้องกันการปนเปื้อนอย่างมีประสิทธิภาพ
11.5 วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่เก็บเกี่ยวมาจากแปลงต้องมีกระบวนการตรวจสอบ การคัดแยก
11.6 ในขั้นตอนการแปรรูปสมุนไพรเบื้องต้น วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาได้รับการตรวจสอบ และกำจัดวัตถุดิบที่ไม่เป็นไปตามมาตรฐาน และกำจัดสิ่งปลอมปน สิ่งแปลกปลอม 11.7 วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่เก็บเกี่ยวมาจากแปลง ต้องทำความสะอาดส่วนต่างๆของ สมุนไพรกัญชา ให้เหมาะสมกับกระบวนการผลิต
11.8 มีมาตรการแปรรูปวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาเบื้องต้นที่เหมาะสม และเป็นไปตาม ข้อกำหนดมาตรฐานภายในประเทศ ภูมิภาคและคู่ค้า 11.9 ทุกขั้นตอนในการแปรรูปเบื้องต้น ต้องมีมาตรการการป้องกันการปนเปื้อน การเน่าเสีย ต้องไม่พบสัตว์พาหะ และสัตว์รบกวน 11.10 การใช้วิธีการแปรรูปเฉพาะ ที่อาจมีผลต่อความปลอดภัยต้องแจ้งและระบุให้ทราบ เช่น วิธีการฉายรังสี เป็นต้น การปฏิบัติต้องกระทำด้วยเจ้าหน้าที่มีความรู้ในด้านนั้นๆ และ ต้องเป็นไปตามข้อกำหนดของประเทศต้นทางและคู่ค้า
๖
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
12. สถานที่เก็บเกี่ยว (Building)
12.1 สถานที่ตั้งอาคารแปรรูปเบื้องต้นต้องปราศจากกลิ่นเหม็น ควัน ไฟ ฝุ่น หรือ สิ่ง ปนเปื้อน และต้องไม่เป็นสถานที่ที่น้ำท่วมถึง 12.2 อาคารสำหรับการแปรรูปเบื้องต้นต้องแข็งแรง ทำความสะอาดได้ง่าย สามารถ ป้องกันแสงแดด การปนเปื้อนจากภายนอก ป้องกันสัตว์พาหะ และสัตว์รบกวน ควบคุม อุณหภูมิและความชื้น และระบายอากาศได้ดี
12.3 วัสดุที่นำมาใช้ทำอาคารต้องไม่ทำให้เกิดการปนเปื้อนข้ามกับวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา 12.4 โครงสร้างภายในและส่วนประกอบในบริเวณการแปรรูปสมุนไพรเบื้องต้น ต้องทำ จากวัสดุทนทาน ง่ายต่อการบำรุงรักษา ทำความสะอาด และฆ่าเชื้อได้ง่าย สร้างจากวัสดุที่ ไม่เป็นพิษและไม่ทำปฏิกริ ิยากับวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา และไม่ก่อให้เกิดการปนเปื้อนข้าม 12.5 ให้แยกบริเวณที่มีระดับการควบคุมด้านสุขลักษณะที่แตกต่างกันออกจากกัน เพื่อ ป้องกันการปนเปื้อนข้าม
12.6 มีอุปกรณ์สำหรับฆ่าเชื้อ และอุปกรณ์ต่างๆ ที่จำเป็นในการทำความสะอาด และ ฆ่าเชื้ออย่างเหมาะสม
12.7 อ่างล้างมือ สถานที่เปลี่ยนเสื้อผ้าต้องมีเพียงพอ ออกแบบอย่างถูกสุขลักษณะ และมี อุปกรณ์ต่างๆ ที่จำเป็นอย่างเพียงพอ
12.8 น้ำที่นำมาใช้ต้องสะอาด มีการปรับคุณภาพน้ำที่เหมาะสมกับกระบวนการแปรรูป เบื้องต้น มีเพียงพอ อุปกรณ์เก็บและจ่ายน้ำต้องสามารถป้องกันการปนเปื้อนได้ 12.9 ระบบน้ำทิ้งในกระบวนการแปรรูป เบื้ องต้ นต้ องมีประสิทธิภ าพ ไม่กระทบต่ อ สิ่งแวดล้อม เพื่อป้องกันการปนเปื้อนกับน้ำที่ใช้ในแปลงปลูก 12.10 แสงภายในสถานที่ปฏิบัติงานต้องมีความสว่างเพียงพอ เหมาะสม และหลอดไฟที่ อยู ่ เ หนื อ ศี ร ษะ ต้ อ งมี อ ุ ป กรณ์ ป ้ อ งกั น เพื ่ อ ให้ แ น่ ใ จว่ า หากเกิ ด การแตกหั ก เสี ย หาย จะไม่ปนเปื้อนกับวัตถุดิบสมุนไพรกัญชา
13. การบรรจุและการติดฉลาก (Packaging and labelling) 13.1 วัตถุดิบสมุน ไพรกัญชาที่ผ่านการแปรรูปเบื้องต้นแล้ว ควรมีการบรรจุห ีบห่ อ ที่ เหมาะสมให้เร็วที่สุด เพื่อป้องกันการเสื่อมสภาพจากแสง อุณหภูมิ ความชื้น และ การ ปนเปื้อน
13.2 มีมาตรการตรวจสอบคุณภาพวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาอย่างต่อเนื่องระหว่า งการ แปรรูปจนถึงขั้นตอนการบรรจุหีบห่อ
13.3 เครื่องมือ อุปกรณ์ และภาชนะบรรจุวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่แปรรูปแล้วมีความ เหมาะสม ไม่ช ำรุด สะอาดและแห้ ง โดยไม่ก่อให้เ กิด ปฏิ กิร ิย าจนมีผ ลทำให้เ กิ ด การ เปลี่ยนแปลงต่อคุณภาพวัตถุดิบ และสอดคล้องกับที่กำหนดไว้ในคู่มือการปฏิบัติงาน (Standard Operation Procedures ; SOP)
13.4 การนำภาชนะบรรจุที่ใช้แล้วนำกลับมาใช้ใหม่ ต้องสะอาด ไม่ก่อให้เกิดการปนเปื้อน และปลอมปน
๗
ข้อกำหนด
หมายเหตุ
13.5 ภาชนะบรรจุ ต้องเก็บรักษาในสถานที่สะอาด แห้ง ปราศจากสัตว์พาหะ สัตว์รบกวน และแหล่งที่ก่อให้เกิดการปนเปื้อนต่างๆ
13.6 ฉลากที่ติดบนภาชนะบรรจุต้องชัดเจน ระบุชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนของพืช แหล่งต้น กำเนิด ชื่อผู้ผลิต หมายเลขรุ่นการผลิต วันที่เก็บเกี่ยว วันที่ผลิต ปริมาณ และข้อมูลอื่นๆ ที่ ให้เป็นไปตามข้อกำหนดของคู่ค้า และประเทศคู่ค้า 14. การจัดเก็บและการขนย้าย (Storage and distribution) 14.1 อุปกรณ์ขนย้ายวัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่บรรจุแล้ว ต้องสะอาดและสามารถป้องกัน แสง อุณหภูมิ ความชื้น และการปนเปื้อนได้
14.2 วัตถุดิบสมุนไพรกัญชาที่บรรจุแล้ว ต้องเก็บรักษาในสภาพแห้ง มีการระบายอากาศ ได้ดี
